ቋንቋ

የምስራቅ ኩሻዊ (High land east Cushitic) ቋንቋ ቤተሰብ ውስጥ የሚመደብ ነው፡፡ ከቀቤንኛ፣ ሲዳሙ አፎ፣ ካምባትሣ፣ ጣምባርሣና ሃዲይኛ ጋር የመመሳሰል ባህሪይ አለው፡፡ ለዚህም ምሁራንና የሀገር ሽማግሌዎች የሚሰጡት ምክንያት ታሪካዊ አመጣጣቸው ከአንድ አካባቢ መሆኑና አሁንም አጐራባቾች ከመሆናቸው ጋር የተያያዘ ነው ይላሉ፡፡ ይሁን እንጂ ቋንቋውን ለማሳደግ የተወሰኑ ሥራዎች ተሠርተዋል፡፡ ለአብነትም አንግሊዝኛ-አላብኛ መዝገበ-ቃላት እና “የጀርመንና-አንግሊዝኛ-ሀላብሳ መዝገበ- ቃላት”፣የሀላብሣ ቋንቋን የትምህርት መስጫ ቋንቋ ለማድረግ የሚረዳ አጋዥ መጽሐፍ (Halabisa Grammer, phonoilogy, Morphology and Syntax) በብሔረሰቦች ም/ቤት ተዘጋጅቶ ጥቅም ላይ ውሏል፡፡ በተጨማሪም በቋንቋው በአንደኛ ደረጃ የመጀመሪያ ሳይክል ትምህርት ለመስጠት ዝግጅት በመደረግ ላይ ይገኛል፡፡ በብሔረሰቡ ከአፍ መፍቻ ቋንቋው በተጨማሪ አማርኛ፣ ስልጢኛ፣ ኦሮምኛ፣ ከምብትሣና ሀዲይኛ ቋንቋዎች በሰፊው የሚነገሩ ናቸው፡፡
የደጋማው ምስራቃዊ ኩሽ የቋንቋ ቤተሰብ የሆነው "ሀዲይኛ" የሀድያ ብሔረሰብ አፍ መፍቻ ቋንቋ ነው፡፡ በየወሰኑ ዳርቻ የሚገኙት የብሔረሰቡ አባላት ደግሞ ከአፍ መፍቻ ቋንቋቸው በተጨማሪ ከምባትሣ ፣ ኦሮምኛንና ስልጢኛ በሁለተኛ ቋንቋነት ይናገራሉ፡፡ በየወሰኑ ዳርቻ የሚገኙት የብሔረሰቡ አባላት ደግሞ ከአፍ መፍቻ ቋንቋቸው በተጨማሪ ከምባትሣ ፣ ኦሮምኛንና ስልጢኛ በሁለተኛ ቋንቋነት ይናገራሉ፡፡ ሀዲይኛ ከንግግር ቋንቋነት አልፎ የጽሁፍ ቋንቋ መሆን የጀመረው በ192ዐዎቹ ዓለም አቀፍ የእንግሊዝ መጽሀፍ ቅዱስ ማህበር መጽሐፍ ቅዱስን በሐድይኛ ቋንቋ አስተርጉሞ ካሳተመበት ወቅት ጀምሮ እንደሆነ አንዳንድ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡ በሌላ በኩል ከ1967-68 ዓ/ም በነበረው የእድገት በህብረት ዘመቻ ወቅት የሳባን ፊደላት በመጠቀም ለመሰረተ ትምህርት ማስተማሪያነት መዋል እንደጀመረ ይነገራል፡፡ከ1983 ዓ/ም ወዲህ ግን በሀገሪቱ የአንደኛ ደረጀ ትምህርትን በአፍ መፍቻ ቋንቋ የማስተማር ምቹ ሁኔታ በመፈጠሩ ከመስከረም 1986 ዓ/ም ጀምሮ በሀድይኛ የአንደኛ ደረጃ የመጀመሪያ ሳይክል /1—4/ ሁሉንም የትምህርት ዓይነቶች እየተሰጡ ይገኛል፡፡ በአሁኑ ወቅት የሀድያ ዞን የስራ ቋንቋ ሀዲይኛ ሲሆን የፌዴራልና የደቡብ ክልል የሥራ ቋንቋ የሆነው አማርኛም በዞኑ በስፋት አገልግሎት በመስጠት ላይ ነው፡፡

ሀዲያ ብሔረሰብ ባህላዊ ጨዋታ

በተለያየ ፆታና የዕድሜ ክልል የሚገኙ የብሔረሰቡ አባላት ሐዘንና ደስታቸውን የሚገልፁባቸው የተለያዩ ባህላዊ ጨዋታዎች አሏቸው፡፡ ለአብነትም ህቦ፣ ዎሮዮ ዎሮዮ፣ ኡዋዮ፣ ቦያሴሌሜ እና ሆዩሜ በብሔረሰቡ ኮረዶችና ኮበሌዎች ይዜማሉ፡፡ ያገቡ ሴቶችና ወንዶች ዋር ይጫወታሉ፡፡ በሥራ ወቅት “ሃሌሌ ሃሌል” “ገምሆሌ፣ “ሆዩሜ ሆዩሜ” ለማነቃቂያነት ይቀነቀናሉ፡፡ “ሻሮ ድራንቻ”፣ ለÒከራ “ድራንቻ” ደግሞ ለሙገሣ የሚዜሙ ናቸው፡፡ እነዚህን ጨዋታዎች ሲያቀነቅኑ የሚጠቀሙባቸው ባህላዊ መሣሪያዎች ክራር/ዴታ/፣ ዋሽንት /ጋምባቢያ/፣ ከበሮ /ጣርቤ/ እና ጥሩንባ /ጡሩንቡላ/ ናቸው፡፡

ሀዲያ ብሔረሰብ ባህላዊ አስተዳዳር

ሀዲያ ብሔረሰብ ውስጥ አሥራ ሰባት ማህበራዊ ቡድኖች ወይም ጐሣዎች ይገኛሉ፡፡ እነርሱም ሌሞ /ኡቤኤ፣ ጋሞ፣ ላሞሬ፣ ሞቾሶ፣ ዶጌኤ/ ሶሮ ወይም ቦያሞ /ሀዴ፣ሀባሮ፣ሻካሀ፣ ቦሻሀ፣ ሻሼ፣ ኡሩሶ/፣ ዶዳ፣ ሶሌቾ /ባርጋጌኤ፣ ሀበሎ/፣ ሀይባ፣ ባዶጎ፣ሆጄኤ፣ ዋየቦ፣ ሀንቃላ፣ አጋር-ጋሣ /ሎካ፣ዱባሞ፣ መስመስ፣ ካውካ/፣ ገንዛ፣ ኤሬራ፣ መሳዋ፣ ባዳዎቾ፣ ደዋ-ዲጋላ ናቸው፡፡ እነዚህ ጎሣዎች የተለያየ ባህላዊ የአስተዳደር እርከኖችና መሪዎች ያላቸው ሲሆን; ይህም ከዝቅተኛው ወደ ከፍተኛው እንደሚከተለው ተገልጿል፡፡ የባህላዊ የአስተዳደር እርከን
1. ምኔ /ቤተሰብ/፣ሲሆን የደረጃው /የእርከኑ መሪ/ ምኒዳና /የቤተሰብ መሪ/
2. ሞሎኑ /ጎጥ/፣ ሞኦሊዳና /የጎጥ መሪ/
3. ሱላአ /ነገድ/ ሱኡሊዳና /የነገድ መሪ/
4. ጊዕቾ /ጐሣ/ ግዕች ዳና /የጎሣ መሪ/
5. ግራ /ብሔረሰብ/ ግዕሊዳና /የብሔረሰቡ መሪ/
የሀዲያ ባህላዊ አስተዳዳሪዎች አመራረጥ መመዘኛው ግላዊ ብቃትና የህብረተሰብ ሚዛን ናቸው፡፡ በግላዊ ብቃቱ የብሔረሰቡን ባህላዊ እሴቶች ጠንቅቆ የማወቅ፣ እንደበተ ርቱዕነት፣ አስተዋይነት፣ ቀናነት፣ ቸርነት፣ ይቅርባይነት፣ ሀብት እና ወዘተ… ናቸው፡፡ ከማህበረሰብ ሚዛን ደግሞ ከጐሣ ወይም ከቤተሰብ ሲወርድ ሲዋረድ የመጣ የአስተዳደር ልምድ፣ የቤተሰብ ወይም የጐሣ ደረጃ ከፍ ያለ መሆን፣ የሚነቀፍበት እንከን ወይም ጉድለት የሌለው መሆን ናቸው፡፡ ከእነዚህ መስፈርቶች አንፃር፣ ለኃላፊነት የታጨው ግለሰብ፣ በግል ብቃቱና በህብረተሰቡ መመዘኛዎች ተመዝኖ ብቁ ሆኖ ሲገኝ እንደሚሾምበት የሥልጣን እርከንና ደረጃ መጠነኛ /ጨምበለቃ ሉባ/ ወይም ከፍ ያለ /ጨለለቃ ሉባ/ ድግስ ተደግሶና ተመርቆ ለኃላፊነት እንዲበቃ ይደረጋል፡፡ በብሔረሰቡ ባህላዊ አስተዳደር የዳኝነት ሥልጣን የየጐሣው መሪዎች ነው፡፡ ዳኝነት የሚካሄደው በተሰየመ ሥፍራ ወይም ችሎት ሲሆን; የዚህ ባህላዊ ችሎት /Hafa/ መሪ “ወሸባ” ይባላል፡፡ ባላባታዊ የአገዛዝ ሥርዓት ወደ ሀድያ የገባው በ19ኛው ክ/ዘመን መጨረሻ አካባቢ አፄ ምኒልክ ሀድያን በጦርነት ካሸነፉ በኋላ ባደረጉት የሹመት አሰጣጥ ሥርዓት የቀድሞው ብሔረሰቡ ባህላዊ አስተዳደር መሪዎች ባላባት ይሁኑ በማለታቸው ከነባሩ ባህላዊ አስተዳደር ልምድና ችሎታ ያላቸውን መርጠው በሾሙበት ወቅት እንደነበር ይነገራል፡፡ የሀድያ ባህላዊ አስተዳደር የተለያዩ የሥልጣን ደረጃዎች አሉት፡፡ እነርሱም “አድላ” /ገራዳ/ ፣“ወሽባ”፣ “ዳዳቾ”፣ “አስማቼኤ”፣ “አበጋዝ”፣ “አባጋዳ”፣ “አንጃንቾ”፣ “ገደብ ገራድ”፣ “አሸን ገራዳ”፣ “ወለብ ገራዳ”፣ “ሀጋኢ ገራዳ”፣ “ይማም” እና “መጋባ” የተሰኙ የማዕረግ መጠሪያ አላቸው፡፡ ከላይ ከተዘረዘሩት ውስጥ አድል /ገራዳ/ ከፍተኛው የሥልጣን ደረጃ /እርከን/ ሲሆን; ለብሔረሰቡ ነገሥታት /ሡልጣኔት/ የሚሰጥ የማዕረግ መጠሪያ ነው፡፡ አድላ (Adil) ከሚል የአረብኛ ቃል የተወረሰ እንደሆነ ይነገራል፡፡ የብሔረሰቡ ባህላዊ የአስተዳደር ሥርዓት “ሴራ” በመባል ይታወቃል፡፡ ዋንኛ ተግባሩም ባህላዊና ማህበራዊ ህግጋትንና ሥርዓትን ማስከበር፣ ህዝቡን ከጥቃት መከላከልና ማደራጀት፣ በአጎራባች ጐሣዎች መካከል የሚፈጠሩ አለመግባባቶችን ማስወገድና የአስተዳደሩን ሹማምንት መሰየም ናቸው፡፡ የባህላዊ አስተዳደሩ ሥርዓት /ሴራ/ ዳኝነት (Hafa)ከሚያተኩርባቸው ዝርዝር ጉዳዮች ውስጥ የግድያ፣ የቤት ቃጠሎ፣ የጠለፋ፣ የስርቆት፣ የክህደት፣ የድንበር ማለፍ /ማፍረስ/ ወንጀሎች ዋንኛዎቹ ናቸው፡፡ ከላይ በተጠቀሱት ምክንያቶች ሳቢያ በደል ቢፈፀም ተበዳይ ጉዳዩን ለዳኞች ያመለክታል፡፡ ዳኞቹም ፍትሐዊ ብያኔን ለመስጠት የተለያዩ ባህላዊ የመረጃ አሰባሰብ ስልቶችን የሚጠቀሙ ቢሆንም ዋንኛው ግን ቃለ መሐላ /ሒድሮ/ ነው፡፡ በዚህ ስልት ተጠርጣሪው አላየሁም “ዓይኔ ይታወር” አልሰማሁም “ጆሮዬ ይደፈን” በማለት እንዲምል ይደረጋል:: መሀላውን የፈራ እውነቱን ገልጦ ያወጣል፡፡ ሌላው ስልት “ጥቁር ማስወጋት” (hee mach cha amaddissima) ይባላል፡፡ በዚህ የምርመራው ስልት ተጠርጣሪው ግለሰብ; “አላየሁም አልሰማሁም እኔም ሆንኩ ዘርማንዘሬ የተረገመ ይሁን” በማለት ይምላል፡፡ ሦስተኛው የምርመራ ስልት ደግሞ የሰውና የተለያዩ ቁሣቁሶችን የአሻራ መረጃዎችን በማሰባሰብና በማስመስከር የሚከናወን ነው፡፡ ይህ ስልት(Naqaasha) ተብሎ ይጠራል፡፡ የቅጣት ዓይነቶቹም እንደ ወንጀሉ ዓይነት ይለያያሉ፡፡ ለአብነትም የበደለ ተበዳዩን ዝቅ ብሎ ይቅርታ እንዲጠይቅ ማስደረግ (ussiisimma)፣ የበዳይን ንብረት ማውደም (Butta) ከጥፋቱ የማይመለስ አመፀኛን ከጐረቤትና ከዘመድ እንዲገለል ማድረግ (Yayyimma) ናቸው፡፡ ሌላው የቅጣት ዓይነት ደግሞ በዳይ ተበዳይን እንዲክስ ማስደረግ ነው፡፡ ይህ ዓይነቱ ሥርዓት (guzumo’o) ይባላል፡፡ በብሔረሰቡ ባህላዊ አስተዳደር እስካሁን ባለው ልምድ የሴቶች ሚና እጅግ አናሳ ነው፡፡ በመሆኑም ሴቶች በብሔረሰቡ ታሪክ በዳኝነት ሥርዓት ውስጥ ተመርጠው ወይም ተወክለው አያውቁም፡፣ ሆኖም ግን በደል በደረሰባቸው ጊዜ በደላቸውን የማሣወቅና አቤቱታቸውን የማቅረብ ባህላዊ መብት አላቸው፡፡ ለአብነትምማንኛውም ወንድ ሚስቱን ያለ አግባብ ቢበድላት የፆታ አጋሮቿ፣ ከየመንደሩ ተጠራርተው በመውጣት በግራ እጃቸው በትር እየጎተቱ በደሉን ባደረሰባት ሰው ደጅ በመሰብሰብ በሚስቱ ላይ እየፈፀመ ያለውን በደል እንዲያቆም ያሳስባሉ፣ ያስጠነቅቃሉ፡፡ ይህ ሴቶች የፆታ አጋራቸውን በደል ለመቃወም የሚያደርጉት ሠልፍ “ኡሉሉ” ወይም “ሙጉኦ” በመባል ይታወቃል፡፡

ሀዲያ ብሔረሰብ የለቅሶና ሀዘን ሥርዓት

በየትኛውም የዕድሜ ክልል የሚገኝ የብሔረሰቡ አባል በሞት ሲለይ ይለቀሣል፣ ይታዘናል፡፡ ይሁን እንጂ የቀብሩ እና የለቅሶው ሥርዓት ይለያያል፡፡ ጀግኖች፣ መሪዎች፣ ገራዶች፣ አድላዎች እንዲሁም በመልካም ስም የሚታወቁ አዛውንቶች ሲሞቱ ቤተሰብና የቅርብ ቤተዘመድ በሚስጥር የቀብር ሥርዓቱን ይፈጽማሉ፡፡ ከዚያም ለሣምንት ወይም ለ15 ቀን አልፎ አልፎም ለ3ዐ ቀናት ለለቅሶው ሥርዓት አስፈላጊው ቅድመ ዝግጅት ተደርጐ ሲያበቃ ከ8-16 የሚደርሱ ፈረሰኞች /አረጃኖ/ በአራቱም ማዕዘን ሁለት ሁለት ሆነው እየዞሩ የሟቹን ስምና የዘር ሀረጉን እየጠቀሱና እየቆጠሩ በሕይወት በነበረበት ወቅት የፊፀማቸውን ጀብድና ገድል እያነሱ በማወደስ ለቅርብም ሆነ ለሩቅ ዘመድ እከሌ ሞቷል /ኤባሪ ዶዩኮ/ በማለት የሟቹን ሞት ያረዳሉ፡፡መርዶውን የሰሙ ለቀስተኞችም ባህላዊ አልባሳትን በመልበስ የተለያዩ የጦር ዕቃዎችን በመታጠቅና በመያዝ የቅርብ ዝምድና ያላቸው ደግሞ እህል በበቅሎ በመጫን ወደ ለቅሶው ሥፍራ ይጐርፋሉ፡፡ የሟቹ ደጅ ሰፊ ከሆነ በደጁ ላይ ካልሆነም ወደ ሰፊ ሜዳ በመውጣት ለአውራ፣ ለገራዳ፣ ለአድላ፣ ለጀግና “ሆሌማንቾና ናጋራታ ህግማ” የተሰኘ ባህላዊ የለቅሶ ጭፈራ ይጨፈራል፡፡ ነጋሪት ይጎሰማል፡፡ በሆላማንቾ የጭፈራ ሥርዓት የሟች ሚስት ካባ ትለብሳለች ልጆቹና የቅርብ ዘመዶቹ ለምድ /ሱምሌንድ/ ለብሰው የአንበሳ ጎፈር ደፍተው፣ ጦርና ጋሻ ይዘው ደግነቱን፣ አስተዋይነቱንና ጀግንነቱን እያወደሱ ያለቅሱለታል፡፡ ሟቹ ገዳይ ከሆነ በገደለው ቁጥር ሸምበቆ ተተክሎ እየተቆጠረ ይለቀሳል፡፡ ሚስቱ የነብር ለምድ /የሁማንትቾና የአንሾክቾ/ ለብሣ የአእዋፍ ላባዎችን በፀጉሯ ሰክታ ታለቅሳለች፡፡